Het boekje 'dicht op de muur' van Marleen van der Weij lezen betekent hinken op twee benen. De idee van het schilderen van gedichten op Leidse huismuren is geweldig. Zo kan een ieder die er langs loopt, kennismaken met verschillende beeldschriften en talen. Daar aanvullende achtergrondinformatie over uitbrengen, is ook een logische gedachte, want in feite betreft het een collectie van een soort openluchtmuseum over poëzie. Je kunt namelijk langs de verschillende objecten een begeleide rondwandeling maken. Dus achtergrondinformatie is hierbij wel onontbeerlijk. Anderzijds is het overdreven om hier een geheel boekje aan te wijden. Daarnaast lijkt het of de schrijvers van het boekje niet helemaal weten waar ze mee bezig zijn, want dat er een stadswandeling van gemaakt wordt, is nu juist net niet de bedoeling.
'Het ziet er mooi uit, maar dat kan toch niemand lezen', zegt een voorbijganger bij het aanschouwen van een muurdicht tegen Ben Walenkamp, de man achter het project 'Gedichten op de muur'. Deze uitspraak is precies wat bij mij opkwam, toen ik enkele mooi vormgegeven fotobladzijden uit het boekje 'Dicht op de muur' bewonderde. Voor hetzelfde geld maken ze je in de gedichten uit voor Jan-met-de-korte-achternaam zonder dat je het doorhebt. Pas op bladzijde 26 wordt de lezer uit zijn misdenken verlost. Onder elk muurdicht staat op een perspex-bordje een zo getrouw mogelijk gegeven vertaling in het Nederlands en in het Engels.
Hinken
Het springen van het ene op het andere been wordt ingegeven door de gedachte achter het project en de uitgave van een uitgebreid boekje daarover. Het doel van het project staat enkele keren beschreven. Die van het boekje wordt niet duidelijk uitgelegd. De geboden informatie zou beter in de vorm van een folder uitgebracht kunnen worden. De brochure voor een bijzondere stadswandeling zou daarmee een interessante aanvulling kunnen zijn op het huidige brochurebestand van het VVV-kantoor van Leiden.
Hoewel de initiatiefnemers van het project niet een stadswandeling voor ogen hebben, hebben de samenstellers van het boekje wel achterin het boekje een plattegrond van Leiden met een speciale vermelding van de plaatsen waar gedichten op muren zijn aan te treffen. Hiermee zal menigeen blij zijn. Want veel mensen komen al jaren in Leiden, maar hebben de muurpoëzie nog niet (bewust) gezien.
Goede been
De vormgeving van het boekje is helder en speels: elkaar afwisselende witte en zwarte pagina's. De zwarte pagina's zijn voor de foto's van de meer dan veertig huismuren waarop gedichten zijn geschilderd en de vertalingen, en de witte pagina's zijn voor de begeleidende achtergrondteksten bij de foto's. De tekst op de witte pagina's loopt alleen op de witte pagina's door. Deze worden dus steeds door foto's en vertaalde teksten onderbroken. Verwarrend kan deze vormgeving zijn als je gewend bent bladzijde na bladzijde te lezen. Afgeleid door de prachtige foto's, moet je steeds weer terugbladeren naar de vorige witte pagina om te achterhalen wat de zin ook al weer was. In feite ook heel speels.
staan van de vakgroep Nederlands van de Rijksuniversiteit Leiden. Daarentegen komt de tekst feitelijk en emotieloos over, als een soort ingehouden enthousiasme. Je weet dat er emoties achter moeten schuilen, maar het komt alleen niet aan de oppervlakte. Je zou toch verwachten dat een tekst over poëzie, op zich al bij uitstek een instrument voor vibrerende emoties, gloedvoller geschreven zou zijn.
De coördinatoren van het project hebben het goede been voorgezet toen ze bedachten dat de poëzieteksten moesten worden aangebracht op plaatsen waar veel mensen langskomen. De gedichten zijn goed zichtbaar geplaatst. Zo kan iedereen meegenieten. Het markante van de poëzie vormt het beeldschrift dat 's lands identiteit uitstraalt. Slechts zelden wordt gebruik gemaakt van een ondersteunende tekening. Het gedicht zegt genoeg.
Een aardige bijkomstigheid van het project is dat er nauwelijks tekenen van vandalisme te vinden zijn op de dichtmuren. Veel huiseigenaren willen zelfs mee doen met het project. Van de huiseigenaren wordt wel een eigen bijdrage gevraagd. Het maakt hiermee de tekst voor de huiseigenaar van nog meer waarde, omdat hij zelf ook heeft bijgedragen. De huiseigenaren is dus een goed been voorgehouden. Of hebben de coördinatoren hun beste beentje hier voor gezet, omdat een extra bedrag gunstig is voor de uitvoering voor het project?
Foute been
In de tekst geraakt de lezer herhaaldelijk op een verkeerd been. Dit kan tot geïrriteerde verwarring leiden. In ieder geval bevordert dit niet het soepele doorlezen. Een voorbeeld hiervan staat reeds in de inleiding. Een gedicht van de Russische dichteres Marina Tsvetajeva vormde in oktober 1992 het begin van een lange reeks. 'Inmiddels is het aantal gegroeid tot 43 gedichten.' Zoveel gedichten van één dichteres? Je blijft enkele alinea's in het ongewisse. Het gaat om verscheidene dichters...
Daarnaast brengen de coördinatoren van het project ons ook in verwarring, zoals op pagina 74: 'Een fout wordt altijd hersteld, al kan het soms even duren. Het kost enige zelfoverwinning om voor het verbeteren van één enkele letter de hele steiger opnieuw op te bouwen.'. De foto op pagina 36 laat een afbeelding van een Griekse tekst zien. Er staat duidelijk een fout doorgestreept. Het verbeterde woord is links naast het gedicht geschreven. De vertaling van de Griekse tekst lijkt de lezer nu nog sprekender toe: 'Maar misschien is het niet zoveel moeite, zoveel inspanning waard om mij te kennen.'
De Engelse samenvatting achterin het boekje geeft een goed beeld van het doel van het project. 'In fact the real intention was to put a number of poems in unfamiliar languages on the walls.' De Nederlandse tekst is het foute been. Het gaat net iets te ver in haar doelstelling en maakt die niet waar. Het refereert aan gedichten in diverse talen uit alle delen van de wereld, 'die ons iets laten zien van andere culturen'. Deze toevoeging aan de doelstelling van het project ondergraaft tevens dezelfde doelstelling, omdat de toevallige passant (dé doelgroep) geen idee heeft wat er staat, laat staan dat hij zicht krijgt op een andere cultuur. Beeldender zou een vertaling van een buitenlandse dichter in het beeldschrift van zijn land zijn geweest.
Creatievelingen
De bedenkers van het project hebben in 1999 zelf ontdekt dat ze teveel gedichten in het centrum van Leiden hebben geplaatst. Ze zouden zorgdragen voor meer gedichten in de buitenwijken. Dit mooie streven is ten dele behaald. In ieder geval een mooi streven, als het een van je doelen is de stad Leiden centraal te stellen en je je niet concentreert op het centrum van de stad. Dit zou vervolgens een prachtige serie brochures van stadswandelingen kunnen opleveren. Voor dé grote miskleun van het project zullen de initiatiefnemers in de toekomst ook zorgdragen. Er zijn namelijk maar vier werken van vrouwelijke dichters geplaatst.
Een boekje over poëzie moet ook emoties oproepen. Dat doet het dan ook. Het boekje roept verontwaardiging op, als je leest dat er geen follow up wordt gegeven aan het project. Of het geheel door wind en weer verslijt, doet de samenstellers niets. Jammer dat deze kunst niet onderhouden wordt. Het lijkt een project dat op een zondagmiddag is verzonnen vanuit de gedachte van 'zo, wat zullen we nu eens doen?'. Geen goed voorbeeld voor andere creatievelingen van deze tijd waarin mensen steeds zoeken naar een stuk duurzaamheid, met name in de stedelijke leefbaarheid. Misschien is het vanuit dat oogpunt toch goed dat er een boekje op de markt is gebracht. Het geschreven woord en de bijpassende foto's zijn gelukkig duurzaam.
Marleen van der Weij. Dicht op de muur
(Gedichten in Leiden). Gemeente Leiden 1996. 128 pags. Ong. 10 euro.
ISBN 90 801395 8 0.
Het Nederlands is goed geschreven. Je mag ook niet anders verwachten als de redacteuren onder begeleiding
