Overal boven mijn hoofd graaiende handen, geschaafde armen en bezwete gezichten. Geen steiger, alleen een tweemeterhoge kleimassa om op te klauteren. Op de oever mannen in gescheurde shirts die proberen om vanuit de woest heen en weer golvende houten sloep de mensen aan land te trekken. Ik pak een uitgestoken hand en klauw met mijn andere in de klei. Na veertien uur vliegen en drie uur varen heb ik mijn eindbestemming bereikt. Sandwip, eiland in de Baai van Bengalen.
Geschreeuw, een opdringende mensenmassa, kleurige riksja's, bloedheet. Mijn begeleider van de lokale ontwikkelingsorganisatie Society for Development Initiatives (SDI) loodst me naar zijn motor, het meest luxe vervoersmiddel op Sandwip, waar verder alleen fietsen en riksja's zijn. De rit voert mij langs groene rijstvelden, een enkele bruine buffel erin, palmen met grote kokosnoten. Het landschap lijkt op een plaatje uit een encyclopedie. Mannen met lungee, een om de heupen geslagen lap stof, laten hun werk liggen als ze me zien en zwaaien. Ze zijn verrast een witte snoet te zien. Eén tikt zo hard zijn buurman aan die op een houten kratje zit, dat deze door het kratje zakt, terwijl de ander naar me wijst. Hilariteit alom. Kinderen zwaaien al gillend naar me en proberen mee te rennen. Wandelende vrouwen in gekleurde sari's nemen met een schuine blik of een glimlach mijn rit op de motor waar. Een gezin onder een zwarte paraplu hakt onverstoorbaar rode bakstenen klein. De brokjes gebruiken ze om de gaten in de weg te vullen of voor de bouw van huizen, leer ik later. Het is loeiheet, 38 graden, maar achterop de motor is het een weldaad.
Slechte infrastructuur
We zoeven over paden van afgebrokkelde bakstenen. Passeren op modderpaden de riksjarijders met hun feestelijk uitziende fietswagens, een man in draf met op de schouders een stok en aan beide uiteinden een mand met vis, enkele winkelpandjes uit hout of golfplaat opgetrokken: theecafé, naaiatelier, latrineverkoop, een drogist. De eerste stop is bij de bloeiende mannengroep Sourab. Pintu, 23 jaar, is lid. 'De bank vraagt een onderpand als eigen woning of land. En dat hebben we niet. Gelukkig kon ik voor een lening bij SDI terecht zonder deze vereisten. Ik ben acht maanden geleden gestart met mijn cosmeticazaak. Ik huur een kiosk en met een lening van 5000 Taka (een kleine 100 euro) kon ik samen met een geldbedrag van mijn ouders een zaak in crèmes, shampoo en haarversierselen opzetten.' Een ander lid, Sjukbroto, vertelt: 'Dertig jaar geleden zetten mijn ouders een kruidenzaak op. Er zijn er maar drie op het hele eiland. Met een lening kon ik het aantal medicinale planten uitbreiden.' Hij werkt zelf al twintig jaar in de zaak en weet precies wat tegen welke kwaal aan te bevelen. 'Maar de dokter is degene die het recept opstelt. Ik ben alleen de verkoper.'
We hobbelen voort over de weg. De infrastructuur is slecht, zo goed als geen wegen, een paar uur per dag electriciteit, geen riolering. Slechts 40% van de Bengalen heeft een latrine. De rest doet hun behoefte op straat of in het veld. Bij een golfplaten pand waar latrines van cement gemaakt worden, staan negen vrouwen. Na het zetten van een kriebelige handtekening of vingerafdruk, mogen ze elk vijf betonnen ringen en een latrinebak op een riksja laden en naar huis vervoeren. Ook hier geldt dat groepsleden met een lening een latrine kunnen aanschaffen en ze begeleiding krijgen bij het graven.
Blij met het krediet
Zo'n twintig vrouwen in sari voor een hut gezeten op rieten matten staren me aan. Absara Begum stapt uit de groep en nodigt ons blij uit in haar huis. We volgen haar de donkere woning in. We mogen plaatsnemen op het grote houten gezinsbed met een laken als matras. Ze hebben geleerd niet meer op de grond te liggen vanwege de insecten. Absara maakt rieten matten en verkoopt haar producten op de markt. 'Sinds zes jaar ben ik lid van de vrouwengroep Polash Mohila Somity. Mijn eerste lening was voor aankoop van riet, zodat ik matten kon maken. Elke week levert dat 450 tot 500 taka op. Zes jaar geleden had ik geen huis, mijn kinderen gingen niet naar school. Nu heb ik een huis van golfplaat en houten palen. Mijn kinderen kunnen naar school. Mijn oudste zoon is twintig en werkt momenteel in een winkel en helpt mee in het gezinsinkomen.' Ze heeft haar vijfde lening van 12000 taka (ongeveer 200 euro) voor de aankoop van een melkkoe. Ze verkoopt de melk voor 20 taka per liter. Wekelijks betaalt ze haar lening terug en spaart ze een klein bedrag. 'Ik heb geluk gehad. Mijn gezin leidt een beter bestaan. Ik ben blij met het kredietsysteem en dat u langsgekomen bent om naar mij te luisteren.' De vrouwenkredietgroep krijgt ook training in voeding en gezondheid, schoonhouden van lichaam en het onderhouden van de woning en het erf.
Gebundelde krachten
Vele groepen heb ik de volgende dagen gesproken. Mensen die een steuntje in de rug nodig hadden en met succes hun levensomstandigheden konden verbeteren. Ik heb ook de allerallerarmsten op het eiland ontmoet. Ondervoede mensen in troosteloze omstandigheden, wonend in hutten van palen en bladeren, geen schoon drinkwater in de buurt en nauwelijks iets te eten. Met hen wordt een nieuw project opgestart en financiële hulp en begeleiding geboden bij de bouw van een nieuwe behuizing van rieten matten of golfplaten. Voor nog geen 350 euro heeft een gezin een goed onderkomen van rieten matten. Onder begeleiding slaan ze waterpompen voor veilig drinkwater, leggen latrines aan en zetten een gezondheidspost en informele basisschooltjes op. Volwassenen kunnen een kleine geldlening krijgen om een marktgericht handeltje op te zetten. Het is een ontwikkelingsproces van lange adem, maar hulp is nodig om hun allerdiepste ellende te bestrijden.
Heldenmoed
Bangladesh blijkt een arm land waarvan de bevolking alleen met hulp van buiten haar ontwikkeling ter hand kan nemen. Wíj leven in een samenleving waarin er uit van alles te kiezen valt. We hebben het er heel druk mee. Op Sandwip hebben de mensen niets te kiezen. Velen hebben niets te eten, hebben geen schoon drinkwater, hebben geen woning, hebben geen toilet, hebben nooit leren schrijven en rekenen. Heldenmoed hebben ze om desondanks door te gaan.
